Tijdens de hete zomers van 2024 en 2025 deden ruim 160 inwoners van vier Utrechtse buurten actief mee aan citizen science: onderzoek waarbij inwoners zelf gegevens verzamelen en hun kennis en ervaringen inbrengen. De pilot Groene Buurt, Koele Buurt richtte zich op hittestress. Met sensoren, een smartphone-app, vragenlijsten, buurtwandelingen en gesprekken onderzochten de deelnemers de hitte en hittebeleving in hun eigen buurt en maakten ze warme en koele plekken beter zichtbaar en bespreekbaar. 

Achter de pilot stond het Europese innovatieproject UrbanReleaf. Dit project nadert nu zijn einde. Hieronder zetten we de leerpunten en ervaringen op een rijtje, als terugblik op 3 jaar samenwerking rond ‘citizen science’ en ‘hittestress’ in Ondiep, Zuilen, Kanaleneiland en Rivierenwijk.

Wat hebben we ontdekt? 

Dankzij inzet van de deelnemers zijn ongeveer 80.000 metingen verzameld en zijn bijna 280 plekken aangewezen als opvallend warm of juist koel. 

 De resultaten laten zien dat: 

• De stad écht sneller warm wordt en warm blijft tijdens hete dagen: de gemeten temperaturen in de vier groenarmere buurten zijn gemiddeld 5 graden Celsius hoger dan bij het KNMI-meetpunt in De Bilt. 

• Groen en schaduw een duidelijk verkoelend effect hebben: grote parken, zoals het Julianapark, zorgen tijdens warme dagen voor verkoeling. Hoe groot het verkoelende effect van groen op straatniveau was, kon met deze metingen niet betrouwbaar worden vastgesteld. 

• Bewoners veel kennis hebben over plekken in hun buurt waar hitte een probleem is, waar verkoeling te vinden is en wat kan bijdragen aan het verminderen van hitte in de buurt. 

• Hittestress niet alleen een kwestie van traditioneel temperatuur en luchtvochtigheid meten is. De ‘beleving’ van hitte verschilt enorm tussen mensen en plekken. De beleving kan helpen bepalen welke oplossingen in een buurt effectief zijn tijdens hete zomers.  

• Ervaringen van bewoners een waardevolle aanvulling zijn op bestaande klimaatgegevens en  
  -modellen. Wel bleek dat metingen met alleen draagbare sensoren niet genoeg waren voor harde conclusies. Bij een volgend meetproject is het beter om die te combineren met een aantal vaste meetpunten. Ook is het slimmer om gericht een paar plekken, routes en tijdstippen te onderzoeken, in plaats van overal tegelijk te meten. Zo kom je sneller tot betrouwbare conclusies. 

Wat hebben we geleerd over samen meten?

Een belangrijke vraag in dit project was: hoe kunnen bewoners waardevolle informatie over hun eigen omgeving verzamelen en zo het gesprek aangaan over onderwerpen als hittestress? En hoe kunnen hier oplossingen voor gevonden worden?  

We ontdekten gaandeweg wat er nodig is om dit echt goed te doen en hoe we dit bij een volgend project beter kunnen organiseren. De belangrijkste conclusie is dat citizen science waardevol kan zijn. Bewoners willen actief betrokken worden bij hun eigen buurt, kunnen in korte tijd veel nieuwe informatie bijeen brengen en kennen hun buurt vaak beter dan wie ook. 

Tegelijkertijd bleek dat het verzamelen van betrouwbare meetgegevens best ingewikkeld is. De sensoren en app werkten niet altijd optimaal en de metingen waren niet gelijkmatig genoeg verdeeld over locaties en tijdstippen om overal betrouwbare, gedetailleerde uitspraken over te kunnen doen. De meetgegevens waren dus niet allemaal bruikbaar voor de analyses die we voor ogen hadden. 

We leerden ook dat we vanaf het begin de hulp van een kennisinstituut als het KNMI of het RIVM hadden moeten inschakelen. Met een duidelijkere meetstrategie, gebruiksvriendelijke techniek en deskundige begeleiding hadden we de kwaliteit van de gegevens kunnen verbeteren. Ook had de analyse sneller kunnen verlopen. Doordat dit langer duurde dan verwacht, moesten de deelnemers lang wachten op een terugkoppeling van de resultaten. Dat had beter gemoeten.  

Samenwerking is minstens zo belangrijk als de metingen 

Het project ging niet alleen over temperatuur meten. Door buurtbijeenkomsten, buurtsafari’s, geveltuinworkshops en analyse-sessies leerden de deelnemers elkaar kennen en ontstonden nieuwe gesprekken over een groenere en koelere buurt. Met nieuwsbrieven, bijeenkomsten en berichtengroepen werden de deelnemers gedurende de meetweken op de hoogte gehouden en geholpen met (technische) vragen. 

Een belangrijke les is dat betrokken bewoners een grote bijdrage kunnen leveren aan onderzoek én aan het gesprek over de toekomst van hun wijk. Utrecht heeft al veel ervaring met samenwerking tussen inwoners en gemeente. Met Groene Buurt, Koele Buurt hebben we verkend hoe citizen science deze samenwerking kan versterken, door bewoners actief te betrekken bij het verzamelen van kennis over hittestress in hun eigen buurt. 

Wat gebeurt er met de resultaten? 

De verzamelde kennis van Groene Buurt, Koele Buurt wordt meegenomen in het beleid van de gemeente en de provincie voor meer groen en voor het aanpassen van de stad aan het veranderende klimaat (klimaatadaptatie). De uitkomsten helpen om beter inzicht te krijgen in warme plekken in de stad, de rol van hittebeleving en om gesprekken over vergroening en klimaatadaptatie te ondersteunen. Het helpt bij het stellen van prioriteiten in het Utrechtse klimaatbeleid: waar moeten we het sterkst inzetten tegen hittestress?   

UrbanReleaf was een innovatie- en onderzoeksproject. Er was daarom geen budget beschikbaar om direct vergroeningsmaatregelen uit te voeren. Wel zijn tijdens en na het project verschillende ideeën ontstaan voor meer schaduw en vergroening in de buurt. Als vervolg op het project is bovendien financiering gezocht en gevonden voor enkele lokale pergola’s die bewoners een fijne ontmoetingsplek met schaduw moeten bieden.  

Bedankt voor jullie inzet! 

Aan de deelnemers: Zonder jullie tijd, betrokkenheid en kennis was dit project niet mogelijk geweest. Jullie hebben geholpen om hitte in de stad beter zichtbaar te maken én laten zien hoe bewoners, onderzoekers en overheden samen kunnen werken aan een gezonde en leefbare stad. 

Hartelijk bedankt voor jullie bijdrage aan Groene Buurt, Koele Buurt! 

Wil je meer weten over het vergroening van je buurt? Ontdek wat de Natuur en Milieufederatie Utrecht (NMU) voor jou of je buurtinitiatief kan betekenen.

Afbeelding links:

Vergelijking tussen de temperatuurmetingen van de draagbare sensoren en de referentiesensor van het KNMI in De Bilt, uitgesplitst naar dagdeel. De metingen wijzen op hogere temperaturen in de onderzochte Utrechtse wijken tijdens warme dagen. Door beperkingen in de onderzoeksopzet kan niet met voldoende zekerheid worden vastgesteld hoe groot het temperatuurverschil is. De avondmetingen suggereren dat het in de wijken ook later op de dag warm blijft. 

Afbeelding midden:

De grafiek toont de spreiding van de temperaturen die met de mobiele UrbanReleaf-sensoren zijn gemeten tijdens de meetdagen, die vaak warm waren. Ook is te zien dat de metingen gedurende vrijwel de hele dag zijn verzameld, met een duidelijke afname in de nachtelijke uren. 

Afbeelding rechts:

Kaart van de opgeschoonde meetgegevens van UrbanReleaf, waarbij onwaarschijnlijke locaties en temperatuurwaarden zijn verwijderd. De meetpunten laten zien hoe de metingen zich over de vier Utrechtse pilotwijken verspreiden.